ESPR Satılmamış Ürünlerin İmha Yasağı Takvimi

ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı, stok fazlasını yakma, bertaraf etme veya geri dönüşüm adı altında hızlıca elden çıkarma alışkanlığını sınırlayan yeni AB uyum alanıdır. Kural, imhayı tamamen imkânsız kılmaz; önce önleme, yeniden satış, bağış, onarım, yeniden kullanım ve kanıtlı istisna değerlendirmesi ister.

ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı hangi mantıkla geliyor?

ESPR, AB pazarındaki ürünleri daha dayanıklı, onarılabilir, yeniden kullanılabilir ve geri dönüştürülebilir hale getirmeyi amaçlayan çerçeve düzenlemedir. Satılmamış ürünlerin imhası, bu hedefin stok yönetimi tarafındaki en görünür risk alanıdır. Ürün hiç kullanılmadan atık oluyorsa, tasarım ve tedarik zinciri sürdürülebilir görünmez.

Yeni rejim, işletmelerden yalnız “imha etmiyoruz” beyanı istemez. Satılmamış ürünün neden elde kaldığını, hangi miktarda atık işlemine gittiğini, hangi alternatiflerin denendiğini ve imhayı azaltmak için hangi tedbirlerin planlandığını kayıt altına alır. ESPR’de asıl denetim noktası, imha kararından önceki alternatiflerin kanıtlanmasıdır.

Economic operators shall take necessary measures which can reasonably be expected to prevent the need to destroy unsold consumer products.

Regulation (EU) 2024/1781, Article 23

Bu hüküm, stok fazlası yönetimini çevre departmanının rapor konusu olmaktan çıkarır. Satın alma tahmini, kampanya planı, iade kabul süreci, kalite ayrıştırma, bağış prosedürü ve atık sözleşmesi aynı uyum dosyasında okunmalıdır. Satılamayan ürünün kaderi, artık ticari karar kadar mevzuat kararıdır.

Yasak ilk aşamada hangi ürünleri kapsıyor?

İlk yasak, tüm tüketici ürünlerine bir anda uygulanmaz. ESPR Ek VII kapsamında giyim, giyim aksesuarları ve ayakkabı ürünleri öncelikli ürün grubu olarak belirlenmiştir. Bu nedenle tekstil ve ayakkabı sektörleri, yeni imha yasağına ilk uyum sağlaması gereken alanlardır.

Komisyon, 9 Şubat 2026’da kabul ettiği tamamlayıcı düzenlemelerle satılmamış giyim, giyim aksesuarı ve ayakkabı imhasına ilişkin istisna çerçevesini ve açıklama formatını netleştirmiştir. Bugünkü uygulama takvimi tekstil ve ayakkabıyla başlar, ancak ESPR başka ürün gruplarına genişleyebilecek bir sistem kurar.

The ESPR requires businesses to take measures that can reasonably be expected to prevent the need to destroy unsold consumer products. It also prohibits the destruction of unsold apparel and clothing accessories as well as footwear products.

European Commission, New EU rules to stop the destruction of unsold clothes and shoes

Bu nedenle mobilya, elektronik, ev eşyası veya kozmetik gibi diğer ürün grupları bugün doğrudan aynı yasak listesinde olmayabilir. Fakat raporlama, stok şeffaflığı, ürün pasaportu ve eko tasarım gereklilikleri genişledikçe benzer mantık farklı sektörlere de taşınabilir. İlk kapsam dar olsa da sistem yatay bir tedarik zinciri disiplini kurar.

Uygulama takvimi nasıl okunmalı?

ESPR 19 Temmuz 2024’te yürürlüğe girdi. Büyük işletmeler için satılmamış giyim, giyim aksesuarı ve ayakkabı ürünlerinin imha yasağı 19 Temmuz 2026’da uygulanmaya başlayacaktır. Orta ölçekli işletmeler için aynı yasak 19 Temmuz 2030’a kadar ertelenmiştir.

Açıklama yükümlülüğü imha yasağından ayrı izlenmelidir. Büyük işletmeler, satılmamış tüketici ürünlerini atık olarak elden çıkardıklarında miktar, ağırlık, gerekçe, atık işlem türü ve imhayı önleme tedbirlerini açıklamak zorundadır. Orta ölçekli işletmelerde bu şeffaflık yükümlülüğü 2030’da devreye girer. Yasak takvimi ile raporlama takvimi aynı başlık altında karıştırılmamalıdır.

Tarih	Kapsam	Uyum sonucu
19 Temmuz 2024	ESPR yürürlük	İç hazırlık başlar
İlk tam mali yıl	Büyük işletme açıklaması	Atık stok verisi tutulur
19 Temmuz 2026	Büyük işletme yasağı	Tekstil ve ayakkabı imhası yasaklanır
Şubat 2027	Standart açıklama formatı	Ortak rapor şablonu kullanılır
19 Temmuz 2030	Orta ölçekli işletme	Yasak ve açıklama başlar
2025-2030 planı	Öncelikli ürünler	Kapsam genişlemesi izlenir

İmha tamamen yasak mı, yoksa istisna var mı?

ESPR imhayı mutlak biçimde yasaklayan kör bir sistem kurmaz. Sağlık ve güvenlik riski, hukuka aykırılık, fikri mülkiyet ihlali, onarılamayan hasar, amaca uygunsuzluk, bağışın kabul edilmemesi veya yeniden kullanıma hazırlanamama gibi durumlarda istisna mümkündür. Ancak istisna, yalnız beyanla değil belgeyle savunulabilir.

Unsold consumer products listed in Annex VII to Regulation (EU) 2024/1781 may, provided that the documentation referred to in Article 3 can be presented, be destroyed under any of the following circumstances.

Commission Delegated Regulation C(2026) 659 final, Article 2

Bu cümle istisna dosyasının merkezidir. İşletme, “ürün hasarlıydı” veya “satılamazdı” demekle yetinemez. Kalite ayrıştırması, görsel kayıt, teknik test, onarım maliyeti değerlendirmesi, bağış teklif kanıtı veya fikri mülkiyet incelemesi gibi belgeler dosyada bulunmalıdır.

İstisna olsa bile atık hiyerarşisi dikkate alınmalıdır. Uygun durumda geri dönüşüm, enerji geri kazanımı veya bertarafın önünde değerlendirilir. İmha istisnası, en kolay operasyon seçeneğini seçme izni değildir.

Bağış, onarım ve yeniden satış neden dosyalanmalı?

Satılmamış ürünlerin imha yasağı, stok yönetiminde yeni bir karar sırası gerektirir. Önce yeniden satış, fiyatlandırma, kanal değişimi, outlet, bağış, onarım, yeniden kullanım hazırlığı ve geri dönüşüm seçenekleri değerlendirilmelidir. Bu seçeneklerin hiçbiri uygun değilse imha istisnası gündeme gelir.

Bağış istisnasında Komisyon taslağı, ürünün doğrudan en az üç uygun sosyal ekonomi kuruluşuna sunulması veya işletmenin erişilebilir internet sayfasında en az sekiz hafta bağışa açık tutulması gibi kanıtlanabilir yollar öngörür. Bağış teklifinin sonucu değil, teklifin gerçekten ve izlenebilir şekilde yapılması önemlidir.

Where such an offer has been made, either directly to at least three suitable social economy entities within the Union or on an easily accessible page of the website of the economic operator for a minimum period of eight weeks, and the products have not been accepted for donation, they could be destroyed.

Commission Delegated Regulation C(2026) 659 final, Recital 11

Bu yapı, özellikle sezon sonu tekstil stoklarında önemli bir operasyon değişikliği yaratır. Bağış kuruluşu uygun değilse, ürün hijyen veya güvenlik nedeniyle kullanılamıyorsa ya da lojistik maliyet bağışı fiilen imkânsız hale getiriyorsa karar gerekçesi açık yazılmalıdır. Aynı stok için farklı imha nedenleri varsa kayıt satırları ayrılmalıdır.

Açıklama yükümlülüğü hangi verileri ister?

Açıklama yükümlülüğü, satılmamış tüketici ürünlerinin önceki mali yılda hangi miktarda ve hangi nedenle atık işlemine gönderildiğini görünür hale getirir. Raporlama, ürün kategorisi, birim sayısı, toplam ağırlık, atık işlem türü, imha nedeni, alınan ve planlanan önleyici tedbirler gibi alanları içerir.

Economic operators shall disclose that information within 12 months after the end of that financial year.

Commission Implementing Regulation C(2026) 660 final, Article 1

Bu hüküm, yıllık raporlamanın finans kapanışıyla bağlantılı işleyeceğini gösterir. Depo, iade merkezi ve atık işleme operatörü verileri mali yıl kapanmadan önce uyum formatına uygun toplanmalıdır. Yıl sonunda veri aramak, ESPR açıklamasını zayıf ve denetlenemez hale getirir.

Standart format, birim ve kilogram üzerinden açıklama yapılmasını ister. Atık işlem türü de hazırlanma, geri dönüşüm, diğer geri kazanım, bertaraf ve bilinmeyen gibi başlıklara ayrılır. Verinin bir bölümü tahminle hesaplanıyorsa bu durum raporda açıkça gösterilmelidir.

Etkilenen paydaşlar kimler?

En doğrudan etkilenen grup, AB pazarında giyim, giyim aksesuarı ve ayakkabı satan büyük işletmelerdir. Marka sahibi, ithalatçı, dağıtıcı, çok kanallı perakendeci ve çevrim içi satış yapan işletmeler aynı stok zincirinde yer alır. Ürünü fiilen imha eden değil, imhayı doğuran kararı yöneten işletme de risk altındadır.

Üreticiler, satış tahmini ve üretim planı tarafında etkilenir. Fazla üretim, mevzuat karşısında yalnız ticari kayıp değil, açıklanması gereken çevresel performans göstergesine dönüşür. Tedarikçilerden daha küçük parti, esnek üretim, daha iyi kalite kontrol ve onarılabilir tasarım talep edilebilir.

Depo ve lojistik işletmeleri, iade ürünlerin ayrıştırılması ve belge zincirinde kritik rol oynar. Ürün hasarlı mı, yeniden satışa uygun mu, onarılabilir mi, hijyen sorunu var mı, bağışa ayrılabilir mi soruları depoda cevaplanır. Yanlış ayrıştırılmış bir koli, yanlış imha gerekçesiyle rapora girebilir.

Sosyal ekonomi kuruluşları ve bağış ağları da yeni rejimin parçasıdır. İşletmeler bağış seçeneğini kullanmak istedikçe bu kuruluşlarla sözleşme, kabul kriteri, ürün güvenliği kontrolü ve lojistik akış daha profesyonel hale gelir. Atık işleme operatörleri ise hangi istisnanın uygulandığını gösteren beyanı almak ve işlem türünü doğru belgelemek zorundadır.

Türkiye’de üretici ve ihracatçı için ne anlama gelir?

ESPR doğrudan AB pazarını hedefler; fakat Türkiye’de üretim yapan ve AB’ye ürün tedarik eden firmalar etkilenir. AB’deki marka veya ithalatçı, satılmamış ürün imhasını azaltmak için tedarikçiden daha iyi kalite, daha doğru beden dağılımı, daha düşük hata oranı, yeniden işleme imkânı ve ürün bilgi verisi isteyebilir.

Türk tedarikçi için ana risk, ürün AB’ye sevk edildikten sonra ortaya çıkan kalite kusurlarının imha istisnası dosyasına konu olmasıdır. Dikiş hatası, yanlış etiket, boya kusuru, ölçü problemi veya ambalaj uyumsuzluğu ürünün yeniden satışını engelliyorsa, tedarikçi sözleşmelerinde kalite maliyeti ve iade yönetimi yeniden düzenlenebilir.

Bu nedenle ihracatçı dosyasında üretim lotu, kalite kontrol raporu, onarım talimatı, yeniden etiketleme imkânı, yedek parça veya aksesuar temini ve geri alma şartları net olmalıdır. ESPR uyumu yalnız AB’deki perakendecinin problemi gibi okunmamalıdır.

Şirketler hangi iç protokolü kurmalı?

İlk adım, satılmamış ürün envanterini sınıflandırmaktır. Ürün grubu, mali yıl, stok yaşı, satış kanalı, iade nedeni, kalite durumu, bağış uygunluğu ve atık işlem sonucu aynı veri tabanında tutulmalıdır. Bu veri yoksa raporlama ve istisna dosyası sonradan kurgu gibi görünür.

İkinci adım, imha onay akışıdır. Hiçbir stok, ticari ekip veya depo kararıyla doğrudan atığa gönderilmemelidir. Uyum, kalite, sürdürülebilirlik, hukuk ve operasyon ekipleri, belirli eşiklerin üzerindeki imha kararlarını birlikte onaylamalıdır. İmha kararı imzalı, tarihli ve istisna gerekçeli olmalıdır.

Üçüncü adım, atık işleme operatörüne verilen beyanın standartlaştırılmasıdır. Delegated Regulation, istisna kapsamındaki satılmamış ürünlerin atık işleme operatörüne tesliminde uygulanacak istisnayı gösteren beyan verilmesini öngörür. Böylece ürünün neden atığa gittiği ve hangi işlemden geçtiği takip edilebilir.

Sık Sorulan Sorular

ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı tüm ürünleri kapsıyor mu?

Hayır, ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı ilk aşamada tüm ürün gruplarını kapsamaz. Başlangıç kapsamı Ek VII’deki giyim, giyim aksesuarları ve ayakkabı ürünleridir. Ancak ESPR yapısı, Komisyonun ileride başka ürünleri ekleyebilmesine imkân tanıdığı için mobilya, tekstil dışı tüketici ürünleri ve diğer sektörler çalışma planını izlemelidir.

ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı büyük işletmeler için ne zaman başlıyor?

Büyük işletmeler için giyim, giyim aksesuarı ve ayakkabı ürünlerinde imha yasağı 19 Temmuz 2026’da başlar. Bu tarihten sonra imha ancak düzenlemede sayılan istisna gerekçelerinden biri varsa ve gerekli dokümantasyon sunulabiliyorsa savunulabilir. Açıklama yükümlülüğü ise satılmamış ürün atık verisinin yıllık ve görünür şekilde raporlanmasını gerektirir.

Orta ölçekli işletmeler ESPR imha yasağına ne zaman tabi olacak?

Orta ölçekli işletmeler için hem yasak hem de açıklama yükümlülüğü 19 Temmuz 2030 itibarıyla devreye girecektir. Bu erteleme, hazırlık yapmaya gerek olmadığı anlamına gelmez. Orta ölçekli firmalar, stok verisi, bağış kanalı, kalite ayrıştırma ve atık işleme belgelerini erkenden kurarsa 2030’a geçiş daha az maliyetli olur.

Satılmamış ürün hasarlıysa ESPR kapsamında imha edilebilir mi?

Evet, hasarlı ürün bazı durumlarda imha edilebilir; fakat önce onarım, yeniden satış, yeniden kullanım veya başka düzeltici seçeneklerin teknik ve ekonomik olarak mümkün olup olmadığı değerlendirilmelidir. Hasarın türü, kalite ayrıştırma kaydı, fotoğraf, test veya uzman değerlendirmesi dosyada bulunmalıdır. Sadece “hasarlı” notu istisna için yeterli kabul edilmemelidir.

ESPR kapsamında bağış yapılmadan imha kararı verilebilir mi?

Bazı güvenlik, hijyen, hukuka aykırılık veya fikri mülkiyet durumlarında bağış uygun seçenek olmayabilir. Ancak bağış istisnasına dayanılacaksa ürünün uygun sosyal ekonomi kuruluşlarına sunulduğu veya erişilebilir bir sayfada belirli süreyle bağışa açık tutulduğu kanıtlanmalıdır. Bağışın reddi, imha kararını otomatik değil, belgeli hale getirir.

Türkiye’deki ihracatçı ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağından etkilenir mi?

Evet, AB pazarına ürün veren Türkiye’deki ihracatçı dolaylı fakat güçlü biçimde etkilenir. AB’deki müşteri, kalite hatası, yanlış etiket, iade, onarım, yeniden satış ve ürün bilgi verisi için daha ayrıntılı sözleşme şartları koyabilir. Satılmamış ürün imhasına yol açan tedarik kaynaklı sorunlar ticari iade ve tazminat tartışmasına dönüşebilir.

Kontrol sorusu

ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı için ürün grubu bazlı stok veriniz, bağış ve yeniden satış alternatifleriniz, kalite ayrıştırma kayıtlarınız, atık operatörü beyanınız, büyük veya orta ölçekli işletme takviminiz ve istisna dokümantasyonunuz aynı uyum dosyasında izlenebilir mi?

Kaynaklar

Regulation (EU) 2024/1781 establishing a framework for the setting of ecodesign requirements for sustainable products — ESPR’nin ürün sürdürülebilirliği, satılmamış tüketici ürünleri, açıklama yükümlülüğü ve imha yasağı hükümlerini içeren temel AB düzenlemesidir.

European Commission news: New EU rules to stop the destruction of unsold clothes and shoes — Komisyonun 9 Şubat 2026 tarihli açıklaması, yasak takvimi, büyük ve orta ölçekli işletme ayrımı ve standart açıklama formatı hakkında resmi özet sağlar.

Commission Delegated Regulation setting out derogations from the prohibition of destruction of unsold consumer products — İmha yasağına getirilen sağlık, güvenlik, hasar, bağış, fikri mülkiyet ve yeniden kullanım istisnalarını açıklayan resmi Komisyon düzenlemesidir.

Commission Implementing Regulation on the disclosure of information on discarded unsold consumer products — Satılmamış ürünlerin miktar, ağırlık, ürün kategorisi, atık işlem türü ve önleme tedbirleri bakımından nasıl açıklanacağını gösteren resmi uygulama düzenlemesidir.

European Commission 2025-2030 Working Plan for ESPR and Energy Labelling — ESPR’nin ilk çalışma planındaki öncelikli ürün gruplarını, tekstil, mobilya, lastik, yatak, çelik ve alüminyum gibi alanlara yönelik uygulama yönünü açıklayan resmi Komisyon sayfasıdır.

Commission Delegated Regulation C(2026) 659 final PDF — Satılmamış giyim, giyim aksesuarı ve ayakkabı ürünlerinin hangi şartlarda istisnai olarak imha edilebileceğini ve beş yıllık dokümantasyon yükünü gösteren resmi metindir.

Commission Implementing Regulation C(2026) 660 final PDF — Satılmamış tüketici ürünlerine ilişkin yıllık açıklama formatı, 12 aylık bildirim zamanı ve beş yıllık kayıt saklama yaklaşımını ayrıntılandıran resmi metindir.