ESPR Satılmamış Ürünlerin İmha Yasağı Tüm Ürünleri Kapsıyor mu?

ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı, bugün tüm tüketici ürünlerini kapsayan yatay bir imha yasağı değildir. Doğrudan yasak ilk aşamada Ek VII’de listelenen giyim, giyim aksesuarları ve ayakkabı ürünlerine uygulanır; ancak ESPR, başka ürün gruplarının ileride kapsama alınabileceği geniş bir sürdürülebilir ürün çerçevesi kurar.

ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı hangi soruya cevap veriyor?

Satılmamış ürünlerin imhası, özellikle moda ve ayakkabı sektörlerinde uzun süredir çevresel eleştiri konusu olan bir uygulamadır. Ürün üretilmiş, taşınmış, depolanmış ve satışa sunulmuş olmasına rağmen hiç kullanılmadan atık haline gelebilir. ESPR bu noktada yalnız tasarım aşamasına değil, ürünün ticari ömrünün sonunda alınan stok kararlarına da müdahale eder.

Yeni çerçeve, işletmelerden satılmamış tüketici ürünlerinin imhasını önlemek için makul tedbirler almasını bekler. Bu tedbirler; daha doğru üretim planlama, yeniden satış, bağış, onarım, yeniden kullanım hazırlığı, geri dönüşüm ve istisna gerekçesinin belgelenmesi gibi uygulamaları kapsar. ESPR’de imha, artık kolay stok temizleme aracı değil, gerekçelendirilmesi gereken son seçenek haline gelir.

From 19 July 2026, the destruction of unsold consumer products as listed in Annex VII shall be prohibited.

Regulation (EU) 2024/1781, Article 25

Bu hüküm kapsamı açık biçimde sınırlar. Yasak, “tüm satılmamış tüketici ürünleri” için değil, Ek VII’de listelenen satılmamış tüketici ürünleri için başlar. Bu nedenle uygulama analizinde ilk soru, ürünün Ek VII kapsamında olup olmadığıdır.

Bugün doğrudan yasak kapsamına hangi ürünler giriyor?

Doğrudan imha yasağının ilk ürün grubu, giyim, giyim aksesuarları ve ayakkabı ürünleridir. Bu alanın seçilmesi tesadüf değildir. Moda ve ayakkabı sektöründe sezon, beden dağılımı, iade oranı, hızlı stok yenileme ve kampanya döngüsü, satılmamış ürün riskini yükseltir.

Bu kapsam, bir tekstil ürününün her türünü otomatik olarak aynı şekilde değerlendirmek anlamına gelmez. Ürünün Ek VII’deki ürün tanımına, ürün sınıflandırmasına, tüketici ürünü niteliğine ve işletmenin AB pazarındaki rolüne bakılmalıdır. Kapsam kontrolü ticari ürün adıyla değil, mevzuattaki ürün grubu ve teknik tanımla yapılmalıdır.

It also prohibits the destruction of unsold apparel and clothing accessories as well as footwear products.

European Commission, New EU rules to stop the destruction of unsold clothes and shoes

Bu açıklama, Komisyonun uygulamayı özellikle satılmamış kıyafet, giyim aksesuarı ve ayakkabı odağında başlattığını gösterir. Mobilya, elektronik, ev eşyası, oyuncak, kozmetik veya dekorasyon ürünleri bugün aynı doğrudan yasak satırında değildir; fakat bu ürünler ESPR’nin genel sürdürülebilir ürün yaklaşımından bağımsız kalmaz.

Tüm ürünleri kapsamıyor demek risk yok demek mi?

Hayır. Doğrudan imha yasağının ilk kapsamı sınırlı olsa da ESPR, satılmamış ürün yönetimini daha geniş bir veri ve şeffaflık alanına taşır. Bir işletme bugün doğrudan yasak kapsamındaki ürünleri satmıyor olabilir; yine de ürün bazlı eko tasarım gereklilikleri, dijital ürün pasaportu, dayanıklılık ve geri dönüştürülebilirlik beklentileri ileride kendi ürün grubuna gelebilir.

Komisyonun yaklaşımı, öncelikli sektörlerle başlayıp ihtiyaç halinde başka ürün gruplarını değerlendirmeye açık bir yapı kurar. Bu nedenle “şimdilik kapsam dışı” kararı, “kalıcı olarak etkilenmez” anlamına gelmez. Özellikle yüksek iade oranı, hızlı model yenileme ve büyük stok fazlası bulunan sektörler gelişmeleri yakından izlemelidir.

Over time, other sectors could be covered by such bans, if needed.

European Commission, Sustainable products to be norm for consumers with new Regulation

Bu cümle, stratejik hazırlığın neden gerekli olduğunu açıklar. İşletme bugün mobilya, ev tekstili, elektronik aksesuar veya ev eşyası satıyor olabilir; doğrudan yasak henüz uygulanmasa bile stok imhası verisini, alternatif kullanım yollarını ve atık işlem kanıtlarını toplamaya başlaması daha güvenli olur.

Uygulama takvimi nasıl?

ESPR 18 Temmuz 2024 tarihli ve 2024/1781 sayılı düzenleme olarak yayımlanmış, 19 Temmuz 2024’te yürürlüğe girmiştir. Satılmamış ürün imha yasağı ise aynı gün başlamaz. Büyük işletmeler için Ek VII kapsamındaki ürünlerde doğrudan yasak 19 Temmuz 2026’da uygulanır.

Mikro ve küçük işletmeler için Article 25 kapsamındaki doğrudan imha yasağı uygulanmaz. Orta ölçekli işletmeler için ise aynı hüküm 19 Temmuz 2030’dan itibaren uygulanacaktır. Takvim, işletme büyüklüğüne göre değiştiği için ürün kapsamı kadar şirket ölçeği de kontrol edilmelidir.

This paragraph shall not apply to micro and small enterprises. This paragraph shall apply to medium-sized enterprises from 19 July 2030.

Regulation (EU) 2024/1781, Article 25

Bu ayrım, tedarik zinciri sözleşmelerinde kritik hale gelir. Büyük bir perakendeci yasak kapsamındayken, ona ürün sağlayan daha küçük tedarikçi doğrudan aynı maddeye tabi olmayabilir; fakat perakendeci sözleşme yoluyla tedarikçiden stok, kalite, iade ve yeniden kullanım verisi talep edebilir.

Kontrol başlığı	Mevzuat durumu	Uyum aksiyonu
Tüm ürünler	Doğrudan yasak yok	Kapsam izleme
Giyim	Ek VII kapsamında	İmha yasağı hazırlığı
Giyim aksesuarı	Ek VII kapsamında	Stok veri kaydı
Ayakkabı	Ek VII kapsamında	Bağış ve yeniden satış akışı
Mikro ve küçük işletme	Doğrudan yasaktan muaf	Müşteri şartlarını izleme
Orta ölçekli işletme	2030 geçişi	Erken veri altyapısı

Açıklama yükümlülüğü imha yasağından ayrı mı?

Evet. ESPR’de satılmamış ürünlerin imhasıyla ilgili iki ayrı katman vardır. Birincisi, belirli ürünlerin doğrudan imhasının yasaklanmasıdır. İkincisi ise satılmamış tüketici ürünlerinin atık olarak elden çıkarılması hakkında bilgi açıklama yükümlülüğüdür.

Açıklama yükümlülüğü, hangi ürünlerin hangi miktarda, hangi ağırlıkta ve hangi atık işlem türüyle elden çıkarıldığını görünür hale getirir. İşletme ayrıca imhayı önlemek için aldığı ve almayı planladığı tedbirleri açıklamalıdır. Bu nedenle raporlama, doğrudan yasak kapsamı dışındaki ürünler için de stratejik uyarı işlevi görür.

Economic operators shall disclose that information within 12 months after the end of that financial year.

Commission Implementing Regulation C(2026) 660 final

Bu yapı, yıllık finans kapanışıyla sürdürülebilirlik verisini birbirine bağlar. Depo, iade merkezi, mağaza, çevrim içi satış kanalı ve atık işleme operatörü aynı veri dilini kullanmazsa açıklama hazırlanırken ciddi boşluklar oluşur.

İstisna varsa ürün yine imha edilebilir mi?

Ek VII kapsamındaki ürünlerde bile imha her durumda mutlak yasak değildir. ESPR ve tamamlayıcı düzenlemeler, belirli istisna gerekçeleri tanır. Sağlık ve güvenlik riski, hukuka aykırılık, fikri mülkiyet ihlali, onarılamayan hasar, yeniden kullanım veya bağışın uygun olmaması gibi hallerde imha istisnası değerlendirilebilir.

Ancak istisna, otomatik izin değildir. İşletmenin belge sunabilmesi gerekir. Hasar fotoğrafları, kalite ayrıştırma kayıtları, bağış teklifleri, onarım değerlendirmesi, maliyet gerekçesi, fikri mülkiyet analizi veya güvenlik riski notu dosyada bulunmalıdır. İstisna kararı, atık işleminden önce hazırlanmış kanıta dayanmalıdır.

Article 25(5) of Regulation (EU) 2024/1781 lists legitimate reasons for the destruction of unsold consumer products.

Commission Delegated Regulation (EU) 2026/296

Bu nedenle işletmeler için en doğru yaklaşım, “yasak mı değil mi” sorusundan önce “imha kararına gelmeden hangi alternatifleri denedik” sorusunu sormaktır. İmha, uygunluk dosyasında en son seçenek olarak görünmelidir.

Hangi paydaşlar etkileniyor?

Doğrudan etkilenen paydaşlar; AB pazarında giyim, giyim aksesuarı ve ayakkabı satan büyük işletmeler, markalar, perakendeciler, ithalatçılar, çevrim içi satış yapan işletmeler ve dağıtıcılardır. Ancak etki bununla sınırlı değildir. Tedarikçiler, depo operatörleri, iade merkezleri, bağış kuruluşları, atık işleme firmaları ve sürdürülebilirlik raporlama ekipleri de aynı zincirin parçası olur.

Türkiye’de üretim yapan ve AB’ye ürün satan firmalar açısından ESPR dolaylı ama güçlü etki yaratır. AB’deki müşteri, satılmamış ürün imhasını azaltmak için daha doğru beden dağılımı, daha düşük kalite hatası, onarılabilir tasarım, yeniden etiketleme imkânı ve iade yönetimi talep edebilir. AB’deki imha yasağı, Türkiye’deki tedarik sözleşmesine kalite ve veri yükümlülüğü olarak dönebilir.

Atık işleme operatörleri de yeni dönemde yalnız hizmet sağlayıcı gibi davranamaz. Hangi ürünün hangi istisna gerekçesiyle atığa gittiği, hangi işlem türüne tabi tutulduğu ve hangi miktarda işlendiği kayıt zincirine dahil olur. Stok, atık sahasına gittiğinde mevzuat sorusu bitmez; kayıt sorusu başlar.

Şirketler kapsam dışıysa bile ne yapmalı?

İlk adım ürün portföyünü ESPR kapsam haritasına yerleştirmektir. Ürün Ek VII’de mi, tüketici ürünü mü, AB pazarına mı gidiyor, işletme büyüklüğü nedir, satılmamış stok nasıl sınıflandırılıyor soruları tek tabloda cevaplanmalıdır.

İkinci adım, imha önleme hiyerarşisi kurmaktır. Yeniden satış, kanal değiştirme, indirim, bağış, onarım, yeniden kullanım hazırlığı, geri dönüşüm ve son çare bertaraf sırası yazılı prosedür haline getirilmelidir. Bugün kapsam dışı olan işletme, yarın kapsam içi olduğunda veri geçmişine ihtiyaç duyacaktır.

Üçüncü adım, sözleşme ve tedarikçi şartlarının güncellenmesidir. Ürün kusuru nedeniyle satılamayan stoklar, hatalı etiket, yanlış beden dağılımı veya kalite problemi artık yalnız ticari kayıp değildir. Bu durum imha yasağı, açıklama yükümlülüğü ve sürdürülebilirlik raporu üzerinde iz bırakabilir.

Sık Sorulan Sorular

ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı tüm ürünleri kapsıyor mu?

Hayır, ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı bugün tüm ürünleri kapsamaz. Doğrudan yasak, ilk aşamada ESPR Ek VII’de listelenen giyim, giyim aksesuarları ve ayakkabı ürünleri için uygulanır. Ancak Komisyon ileride başka sektörleri de kapsama alabileceği için kapsam dışı sektörlerin de stok imhası verisini ve çalışma planlarını izlemesi gerekir.

ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı hangi tarihte başlıyor?

Büyük işletmeler için Ek VII kapsamındaki satılmamış giyim, giyim aksesuarı ve ayakkabı ürünlerinin imha yasağı 19 Temmuz 2026’da başlar. Orta ölçekli işletmeler için uygulama 19 Temmuz 2030’a ertelenmiştir. Mikro ve küçük işletmeler Article 25 kapsamındaki doğrudan yasaktan muaftır.

Mobilya, elektronik veya ev eşyası ESPR imha yasağı kapsamında mı?

Bugünkü doğrudan imha yasağı bu ürün gruplarını genel olarak kapsamaz. İlk kapsam giyim, giyim aksesuarları ve ayakkabı ürünleridir. Buna rağmen mobilya, elektronik ve ev eşyası gibi sektörler ESPR’nin ileride ürün bazlı gereklilikler getirebileceği alanlar arasında izlenmelidir. Stok imhası, veri ve ürün sürdürülebilirliği açısından erken hazırlık önemlidir.

Satılmamış ürün hasarlıysa ESPR kapsamında yine imha yasağı var mı?

Hasarlı ürünlerde imha bazı koşullarda mümkün olabilir; fakat işletme hasarın onarılamaz olduğunu, yeniden satış veya bağışın uygun olmadığını ve imha gerekçesinin düzenlemede tanınan istisnalardan birine girdiğini belgelemelidir. Sadece “satılamaz” veya “hasarlı” notu, tek başına yeterli bir uyum kanıtı oluşturmaz.

Türkiye’deki üretici ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağından etkilenir mi?

Evet, özellikle AB’ye giyim, aksesuar veya ayakkabı tedarik eden Türkiye’deki üreticiler dolaylı olarak etkilenir. AB’deki müşteri, satılmamış stokların imhasını azaltmak için daha sıkı kalite, izlenebilirlik, onarım, yeniden etiketleme ve veri paylaşımı şartı getirebilir. Bu nedenle ESPR yalnız AB perakendecisinin konusu değildir.

Kontrol sorusu

ESPR satılmamış ürünlerin imha yasağı bakımından portföyünüzdeki ürünlerin Ek VII kapsamını, işletme ölçeğinizi, stok fazlası nedenlerini, bağış ve yeniden satış seçeneklerini, atık işlem kayıtlarını ve olası 2026-2030 takvim etkisini tek dosyada izleyebiliyor musunuz?

Kaynaklar

Regulation (EU) 2024/1781 establishing a framework for the setting of ecodesign requirements for sustainable products — ESPR’nin satılmamış tüketici ürünleri, Ek VII kapsamı, işletme büyüklüğü ayrımı ve imha yasağı takvimini belirleyen temel AB düzenlemesidir.

European Commission news: New EU rules to stop the destruction of unsold clothes and shoes — Komisyonun 2026 tarihli açıklaması, yasağın giyim, giyim aksesuarı ve ayakkabı odağını, büyük ve orta ölçekli işletme takvimini özetleyen resmi kaynaktır.

European Commission: Sustainable products to be norm for consumers with new Regulation — ESPR’nin yürürlüğe girişini, satılmamış tekstil ve ayakkabı imha yasağını ve ileride başka sektörlerin kapsama alınabileceği yaklaşımını açıklayan resmi Komisyon duyurusudur.

Commission Delegated Regulation (EU) 2026/296 — Satılmamış tüketici ürünlerinin imha yasağına ilişkin meşru istisna gerekçelerini ve belgelendirme yaklaşımını düzenleyen resmi AB metnidir.

Commission Implementing Regulation on disclosure of information on discarded unsold consumer products — Satılmamış ürünlerin miktar, ağırlık, atık işlem türü ve önleyici tedbirler açısından nasıl açıklanacağını gösteren resmi uygulama düzenlemesidir.

European Commission 2025-2030 Working Plan for ESPR and Energy Labelling — ESPR kapsamında 2025-2030 döneminde önceliklendirilen ürün gruplarını ve kapsam genişleme yönünü izlemek için resmi Komisyon sayfasıdır.